" To co słyszę, zapominam. To co widzę, będę pamiętał. To co robię, rozumiem "

                                                                                                           Konfucjusz

Pedagogika Marii Montessori jest zaliczana do nurtu pedagogiki „od dziecka”, alternatywnej. Od tradycyjnej edukacji odróżnia ją to, że centrum zainteresowania stanowią dziecko oraz jego rozwój.

Maria Montessori uważała, że wychowanie to wspieranie indywidualnego i społecznego rozwoju dziecka, a celem wychowania jest „normalizacja”, czyli radość, odprężenie, otwarcie się na rzeczywistość po osiągnięciu przez dziecko celu.

Do najważniejszych wartości pedagogiki Marii Montessori należą:

WOLNOŚĆ – Chodzi o wolność w wychowaniu, a nie od wychowania. Dzieci mają swobodę w wyborze materiału edukacyjnego, czasu i miejsca pracy oraz osoby, z którą dziecko chce pracować.

SZACUNEK – Pedagogika Marii Montessori jest przesiąknięta szacunkiem dla dziecka. Dzieci są najważniejszym elementem. Dzieci również są uczone szacunku do drugiego człowieka, zwierząt, roślin i środowiska naturalnego.

OTOCZENIE – Właściwie przygotowane otoczenie może w pełni wspomagać harmonijny rozwój osobowości dziecka. Grupy są mieszane wiekowo, co ma na celu stworzenie rodzinnej, ciepłej atmosfery. Wszystkie meble są dostosowane do wzrostu dziecka, wszystkie pomoce w zasięgu jego ręki. Kolory ścian są stonowane, aby nie odwracać uwagi dziecka od czynności, którą wykonuje. Wnętrza i wyposażenie są estetyczne. Panuje porządek, ład i harmonia. Charakterystyczne dla placówek montessoriańskich są tzw. kąciki tematyczne. Każdy z nich ukierunkowany jest na naukę innych umiejętności i wyposażony w inne pomoce. Kąciki tematyczne są najczęściej umiejscowione dookoła sali, tworząc literę U. Na środku sali powinno być miejsce do wspólnych zabaw większej grupy dzieci; warto, by w klasach znalazła się namalowana na podłodze elipsa (do lekcji ciszy). Montessori zalecała, by w salach znajdowały się rośliny, akwaria i zbiory przyrody nieożywionej. Obecność roślin oraz zwierząt uczy dzieci troskliwości i odpowiedzialności.

Główną ideą pedagogiki Montessori jest hasło: „Pomóż mi samemu to zrobić”. Aby dziecko mogło poznać świat, musi być samodzielne i aktywne. Maluch sam musi dotknąć, posmakować, poczuć. Dorośli powinni wspierać dziecko w jego rozwoju, być obecni, ale przede wszystkim nie wyręczać, pomagać tylko wtedy, gdy zachodzi taka potrzeba.

Montessori twierdziła, że dziecko jest „budowniczym samego siebie”. Dzięki tzw. wrażliwym fazom (czasowemu uwrażliwieniu na określony rodzaj bodźców) oraz zjawisku polaryzacji uwagi (głębokiej koncentracji) świadomie chłonie wrażenia i zdobywa wiedzę wraz z doświadczeniem. Wszystko to warunkuje jego stały i prawidłowy rozwój.

Polaryzacja uwagi

Zjawisko to polega na głębokiej koncentracji dziecka na przedmiocie pracy, dzięki czemu możliwe jest efektywne uczenie się oraz nabywanie określonych czynności. Dziecko w danym momencie interesuje się konkretną czynnością, umiejętnością, jego zainteresowanie jest tak duże, że nic ani nikt nie jest w stanie go od tej czynności oderwać czy zniechęcić do niej. Dopiero po zaspokojeniu swoich potrzeb dziecko samo zaprzestaje działań.

Wrażliwe fazy

W określonym wieku dziecko jest wrażliwe na pewne bodźce płynące z otoczenia. Wrażliwość ta prowadzi do wielokrotnego powtarzania tych samych ćwiczeń tak długo, aż dziecko zaspokoi swoje wewnętrzne potrzeby poznania i zrozumienia danego problemu/zjawiska. W czasie trwania wrażliwej fazy dziecko zapamiętuje informacje bez żadnego wysiłku.

Przygotowane otoczenie/materiał rozwojowy

Jednym z podstawowych warunków, jakie wymienia Maria Montessori jest odpowiednio przygotowane otoczenie. Obejmuje ono trzy aspekty: materialny (budynek, odpowiednio wyposażone sale, pomoce rozwojowe), strukturalno-dynamiczny (zasady pedagogiczne i stosowane metody pracy) oraz osobowy (osoba nauczyciela, grupa dzieci, inne osoby biorące udział w wychowaniu, np. rodzice).

Ważnym elementem przygotowanego otoczenia są pomoce rozwojowe. Maria Montessori podzieliła tzw. materiał rozwojowy na:

  • pomoce do praktycznych ćwiczeń dnia codziennego – uczące codziennych czynności, takich jak sprzątanie, ubieranie, itp., a także pomoce do ćwiczenia zachowań społecznych oraz lekcji ciszy,
  • pomoce do kształcenia zmysłów – uwrażliwiające wszystkie zmysły, wprowadzające w świat wymiarów, powierzchni i brył,
  • materiał językowy – uczy czytania i pisania oraz kształtuje i rozwija mowę,
  • materiał matematyczny – w przystępny i konkretny sposób wprowadza dziecko w świat matematyki,
  • pomoce do wychowania kosmicznego – obejmujące materiał do poznawania środowiska społeczno-przyrodniczego i religii.

Ciekawą formą zajęć, niespotykaną w tradycyjnych placówkach, są tzw. lekcje ciszy.

Maria Montessori odkryła szczególne znaczenie ciszy w rozwoju dziecka. Nie polegają one na cichym siedzeniu dzieci przez określony przez nauczyciela czas, ale ich istotą są ćwiczenia mające na celu wyciszenie się maluchów, odkrycie przez nich życia wewnętrznego.

Klasycznym ćwiczeniem ciszy jest chodzenie po narysowanej na podłodze elipsie. Współcześnie stosuje się różne podmiany tego zadania – utrzymane jednak w duchu montessoriańskim.

 

Pomoce rozwojowe

Maria Montessori opracowała zestaw pomocy rozwojowych, służących odkrywaniu przez dziecko świata metodą od konkretu do abstrakcji. Dostrzegła, że dziecko poznaje świat dzięki aktywności i doświadczeniom. Nie ma sensu uczenie przedszkolaków przez wykłady czy napominanie – dziecko musi samodzielnie dokonywać eksperymentów i empirycznie doświadczać rzeczywistości. Pomoce te stwarzają możliwość poznania świata za pomocą konkretów – dzieci poznają litery, cyfry, pojęcia, smaki, dźwięki itd. Dzięki pomocom, które można nie tylko zobaczyć, ale także dotknąć, poczuć, usłyszeć. Uaktywnione zostają wszystkie zmysły. Dopiero z czasem, w miarę jak dziecko zaczyna myśleć abstrakcyjnie, Montessori przechodzi do innych pomocy, bardziej schematycznych i abstrakcyjnych.

Każdy materiał rozwojowy powinien:

  • mieć określone swoje miejsc w sali,
  • występować tylko w jednym egzemplarzu (dzięki temu dzieci uczą się cierpliwości i oczekiwania na swoją kolej),
  • być ułożony według stopnia trudności,
  • być niezniszczony, atrakcyjny i kompletny,
  • pobudzać do działania wszystkie zmysły.

Montessorii podzieliła pomoce na kilka grup.

Pomoce do praktycznych ćwiczeń dnia codziennego:

W grupie pomocy do praktycznych ćwiczeń dnia codziennego znajdują się m.in. ramki umożliwiające uczenie się zawiązywania i zapinania, serwety do składania, zestaw do czyszczenia butów oraz metalu, miejsce do mycia rąk, ściereczki do wycierania kurzu, miotełka i szufelka. W placówce montessoriańskiej nie powinno zabraknąć kruchych przedmiotów, takich jak np. szklane lub porcelanowe dzbanuszki, kubeczki, buteleczki służące do przelewania wody, przesypywania lub podlewania kwiatów. Wymienione pomoce mają na celu nauczenie wykonywania czynności potrzebnych w życiu codziennym. Pomoce do ćwiczeń dnia codziennego wykorzystują tę potrzebę i uczą dzieci wytrwałości, cierpliwości i przede wszystkim samodzielności.

Pomoce do kształcenia zmysłów:

Dzięki materiałowi sensorycznemu przedszkolak „porządkuje” sobie świat, tzn. odnajduje określony porządek rządzący światem – tworzy pary, szeregi, kontrasty. Korzystając z takich pomocy jak różowa wieża, brązowe schody, cylindry do osadzania czy czerwone belki, dziecko może układać szeregi i budować w swojej świadomości pojęcia abstrakcyjne. Pomoce takie jak tabliczki barwne, szorstkie, baryczne, płytki termiczne, puszki smakowe i szmerowe, dzwonki pozwalają natomiast na dobieranie par. Dziecko wytęża swoje zmysły, aby odkryć, które puszki pachną, smakują czy dźwięczą w ten sam sposób, a które zdecydowanie się różnią. Pomoce sensoryczne pozwalają maluchom zaangażować wiele zmysłów naraz, uczą porównywania, rozpoznawania i rozróżniania; są zróżnicowane od najłatwiejszych do trudniejszych, od konkretnych do abstrakcyjnych – umożliwia to pogłębianie nabytych już umiejętności. Przygotowują one do nauki czytania i pisania.

Materiał językowy:

Pomoce montessoriańskie do edukacji językowej pozwalają na naukę czytania, pisania, ortografii i gramatyki już przez dzieci cztero-, pięcioletnie. W tym wieku maluchy są żywo zainteresowane językiem pisanym i mówionym- Maria Montessori skutecznie to wykorzystała, opracowując pomoce angażujące różne zmysły. Małą motorykę ćwiczymy, posługując się metalowymi ramkami- dzieci uczą się trzymania ołówka, rysowania figur geometrycznych oraz odpowiedniego zakreskowywania ich. Charakterystycznymi pomocami są litery szorstkie – naklejone na deski litery wycięte z szorstkiego papieru – wprowadzające w świat liter. Alfabet ruchomy pozwala natomiast na swobodne przesuwanie liter i tworzenie wyrazów. Kolejnym etapem jest nauka czytania – to tu niezwykle przydatne okazują się opracowane przez Montessori koszyki językowe. Do małych koszyków nauczyciel wkłada przedmioty, które można przedstawić i które mają prostą pisownię. Następnie nauczyciel zapisuje na kartce nazwę któregoś z nich i prosi dziecko, aby mu podało żądany przedmiot. W ten sposób sprawdza, czy dziecko potrafi dokonać syntezy literowej i czy czyta ze zrozumieniem. W edukacji językowej niezwykle istotne jest, aby wprowadzać materiał stopniowo – zaczynając od liter, wyrazów jednosylabowych, poprzez trudniejsze, na końcu dochodząc do słów z trudnościami i gramatyką. Bardzo istotne jest, aby w sali znajdowała się biblioteczka. Nauczyciel powinien dużo czytać dzieciom, aby rozwijać ich umiejętności językowe.

Materiał matematyczny:

Pomoce do edukacji matematycznej wprowadzają dziecko w świat liczb i działań matematycznych. Są kontynuacją materiału sensorycznego, który przybliżał dziecku pojęcia. Wartości liczb uczy się za pomocą czerwono – niebieskich belek, natomiast symboli cyfrowych – za pomocą cyfr szorstkich, wrzecion i kartek z cyframi. Charakterystycznym materiałem montessoriańskim z dziedziny edukacji matematycznej są złote perły pozwalające na zapoznanie przedszkolaków z tzw. dużymi liczbami, którymi dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym bardzo się interesują. Łańcuchy perłowe wprowadzają do nauki mnożenia, ponadto pomagają w zrozumieniu budowy figur geometrycznych i brył, co w późniejszym czasie bywa bardzo pomocne w nauce obliczania obwodów i pól figur. Najważniejszym założeniem w edukacji matematycznej jest wprowadzanie konkretu.

Pomoce do wychowania kosmicznego:

Maria Montessori podkreślała, że życie ludzi i świata należy rozpatrywać kompleksowo, całościowo – nie powinno się rozdzielać nauczania na poszczególne przedmioty, ponieważ takie podziały w rzeczywistości nie istnieją, są wytworem człowieka. Wobec tego przyjęła koncepcję wychowania kosmicznego, które umożliwia dziecku poznawanie i zrozumienie otaczającego świata. Wśród pomocy do wychowania kosmicznego znajduje się materiał geograficzny (astronomiczny i geologiczny), biologiczny, historyczny oraz religijny. Dzieci poznają budowę Ziemi na podstawie globusów. Globusy wprowadzają w świat wiedzy geograficznej bardzo łagodnie, za pomocą zmysłów. Podobnie jest z innymi pomocami: układankami, czarną linią czasową, zdjęciami i przedmiotami charakterystycznymi dla danych kultur, zbiorami przyrody ożywionej i nieożywionej itd. Dużą rolę w poznawaniu świata odgrywają wycieczki – do lasu, na łąkę, w celu zbierania interesujących roślin i przedmiotów. Dziecko w placówce montessoriańskiej może się rozwijać artystycznie. W sali są udostępnione instrumenty oraz materiały i przybory plastyczne. Dzięki pomocom do wychowania kosmicznego maluchy mają zrozumieć swoje miejsce w świecie, rozbudzić w sobie zamiłowanie do świata przyrody i kultury, a także szacunku wobec nich. Ponadto bardzo ważne dla Montessori było propagowanie postaw proekologicznych i pokojowych.

Organizacja zajęć i rola nauczyciela.

Maria Montessori uważała, że dziecko powinno wychowywać się w odpowiednio przygotowanym otoczeniu. W otoczeniu tym wyróżniła trzy aspekty: materialny, strukturalno-dynamiczny oraz osobowy. Aspekt osobowy tworzą nauczyciele, grupa dzieci oraz inne osoby biorące udział w wychowaniu, np. rodzice.

Ogromny wpływ na rozwój dziecka mają rodzice. Przekazują oni swojej pociesze wzorce do naśladowania. Od momentu, gdy maluch rozpoczyna naukę w przedszkolu, znaczący wpływ na jego rozwój mają również nauczyciele oraz grupa, w której dziecko przebywa.

Może się wydawać, że w pedagogice Montessori nauczyciel odgrywa niewielka rolę, a czasami, że jest nawet zbędny. Nic bardziej mylnego!

Grupa Montessoriańska

Przygotowane otoczenie to przede wszystkim dzieci – grupa, z którą pracuje nauczyciel. Maria Montessori twierdziła, że najlepsze są grupy mieszane wiekowo. Dzieci mają możliwość pomagania sobie oraz uczenia się od siebie nawzajem.

W placówkach montessoriańskich dzieci dość szybko uczą się samodzielności oraz wzajemnej pomocy. Dużą zaletą jest możliwość integracji dzieci zdrowych z niepełnosprawnymi.

Nauczyciel

Maria Montessori uważała, że wychowawcą jest każda osoba dorosła, która wspiera rozwój dziecka – nie tylko nauczyciel w szkole. Mądry nauczyciel powinien być cierpliwy, skromny, odpowiedzialny, posiadać umiejętność panowania nad sobą oraz zdolność wnikliwej obserwacji, przede wszystkim zaś – powinien darzyć dziecko miłością i szacunkiem oraz wierzyć w jego możliwości. A przy tym nauczyciel musi być stanowczy i konsekwentny. Ważne jest, aby podążał za dzieckiem i jego potrzebami – nie wyznaczał mu konkretnych zadań do realizacji tu i teraz, a jedynie zachęcał do podjęcia określonych czynności.

Zadania i postawa nauczyciela

Jednym z pierwszych wyzwań stojących przed nauczycielem montessoriańskim jest przygotowanie otoczenia, w którym będą przebywały dzieci. Ponadto nauczyciel musi zadbać o porządek w sali, pilnując aby sala i wszystkie sprzęty wyglądały czysto i schludnie.

Nauczyciel musi także nauczyć dzieci korzystania z materiału rozwojowego. Powinien starannie zaprezentować, jak wykonywać kolejne czynności, aby dziecko mogło samodzielnie wypełniać poszczególne zadania i robić to prawidłowo. Materiał prezentuje się dzieciom stopniowo, biorąc pod uwagę ich możliwości i opanowane wcześniej umiejętności.

Ważne jest, aby nauczyciel był otwarty na potrzeby dziecka. Powinien być zawsze do jego dyspozycji, gotowy do niesienia pomocy, chętny do wysłuchania lub udzielenia odpowiedzi, gdy tylko dziecko o to poprosi.

Nauczyciel powinien stwarzać przyjazną atmosferę. W momencie wprowadzenia dzieci w nowe otoczenie wychowawca powinien się uaktywnić. Kiedy jego zadanie zostanie zrealizowane, a dzieci zaaklimatyzują się w grupie, może się wycofać i przyjąć rolę obserwatora.

W przedszkolach i w szkołach Montessori potrzeby dziecka są traktowane priorytetowo – nauczyciel indywidualnie ćwiczy, pracuje, bawi się i rozmawia z dzieckiem, wszystkie te czynności dostosowując do jego możliwości oraz potrzeb rozwojowych. Jest chętny do współpracy z rodzicami i środowiskiem lokalnym.

Organizacja zajęć

Organizacja zajęć w placówce montessoriańskiej jest nieco inna niż w tradycyjnych placówkach, chociaż plan dnia jest zazwyczaj podobny. Nauczyciele powinni dbać o to, aby dzieci stale były czymś zajęte i aktywne, ale nie mogą zmuszać ich do brania udziału w kolejnych działaniach, ujętych w starannie przemyślane ramy organizacyjne. Dzieci same wybierają zabawy i zajęcia, wg swoich indywidualnych potrzeb i upodobań. Metodę pracy narzuca im odpowiednio zestawiony i dobrany materiał dydaktyczny. Czasami nauczyciele organizują zajęcia grupowe, ale większość czasu dzieci spędzają na pracy indywidualnej. Zadaniem wychowawcy jest uważna obserwacja podopiecznych, notowanie ich wyników oraz pomoc dzieciom w momencie, gdy same o nią poproszą.

System edukacyjny Montessori stawia na wzmacnianie poczucia własnej wartości u dzieci, naukę samodzielności oraz rozwój kreatywności, opierając pracę wychowawczą na obserwacji oraz szacunku dla potrzeb i zainteresowań najmłodszych.