„Uczyłam się dziecka. Wzięłam to, co dziecko mi przekazało i wyraziłam to, i tak powstała metoda zwana metodą Montessori”

 

Maria Montessori

            Pedagogika Marii Montessori oparta jest na dokładnej obserwacji dzieci oraz zindywidualizowanym podejściu do każdego z nich. W centrum pedagogiki jest dziecko, które należy traktować z największym szacunkiem zarówno w aspekcie globalnym jak i intelektualnym.

Główną ideą pedagogiki Montessori jest hasło: „Pomóż mi samemu to zrobić”. Oznacza to, że mamy towarzyszyć dziecku z przekonaniem, że jest ono zdolne zbudować samo siebie, każda zbędna pomoc może stać się przeszkodą w jego naturalnym i harmonijnym rozwoju.

Rozwój dziecka     

            Umysł dziecka w naturalny sposób stopniowo chłonie wszystko, co je otacza. Na różnych etapach rozwoju, które Maria Montessori nazwała okresami wrażliwości, chłonnym umysłem kierują różne instynkty. Dziecko staje się wówczas wrażliwe na pewne bodźce płynące z otoczenia. Gdy już wybierze jakiś rodzaj aktywności, koncentruje się na niej i uczy się jej w naturalny sposób, z przyjemnością i bez wysiłku, aż do opanowania jej. Okresy wrażliwości mogą mieć różną intensywność i czas trwania. Niektóre zaczynają się już w życiu płodowym. Maria Montessori wyróżniła sześć głównych okresów wrażliwości:

Fazy wrażliwe pozwalają dziecku zbudować jego tożsamość. Dorosłemu, który zna i rozpoznaje je, łatwiej jest podążać za dzieckiem i dostarczać mu adekwatnych bodźców.

Przygotowane otoczenie i materiał rozwojowy

            Maria Montessori zaobserwowała, że istotnym czynnikiem wpływającym na rozwój dziecka jest odpowiednio przygotowane otoczenie, czyli zespół czynników materialnych, psychologicznych, kulturalnych, społecznych i duchowych, w których dziecko ewoluuje.

Dziecko poznaje świat dzięki aktywności i doświadczeniom, dlatego Maria opracowała zestaw pomocy rozwojowych odpowiadający fazom wrażliwym dziecka, który miał pomagać zgłębiać wiedzę metodą od konkretu do abstrakcji. Nie ma sensu uczenie przedszkolaków przez wykłady. Dziecko musi samodzielnie dokonywać eksperymentów i empirycznie doświadczać rzeczywistości. Pomoce te stwarzają możliwość poznania świata za pomocą konkretów. Dzięki nim dziecko może nie tylko zobaczyć, ale także dotknąć, poczuć, usłyszeć - uaktywnione zostają wszystkie zmysły (poznanie wielozmysłowe). Dopiero z czasem, w miarę jak dziecko zaczyna myśleć abstrakcyjnie, Montessori przechodzi do innych pomocy, bardziej schematycznych i abstrakcyjnych.

Każdy materiał rozwojowy powinien:

  • mieć swoje określone miejsce w sali,
  • występować tylko w jednym egzemplarzu (dzięki temu dzieci uczą się cierpliwości i oczekiwania na swoją kolej),
  • uwzględniać zasadę stopniowania trudności,
  • być niezniszczony, atrakcyjny, kompletny i estetycznie wykonany,
  • pobudzać do działania wszystkie zmysły.
  • być dostosowany do potrzeb rozwojowych dziecka,
  • zawierać w sobie kontrolę błędów,

Uwzględniając te zasady M. Montessori podzieliła pomoce na kilka grup.

Pomoce do praktycznych ćwiczeń dnia codziennego:

W grupie pomocy do praktycznych ćwiczeń dnia codziennego znajdują się m. in: ramki umożliwiające uczenie się zawiązywania i zapinania, serwety do składania, zestaw do czyszczenia butów oraz metalu, miejsce do mycia rąk, ściereczki do wycierania kurzu, miotełka i szufelka. W placówce montessoriańskiej nie powinno zabraknąć kruchych przedmiotów, takich jak np. szklane lub porcelanowe dzbanuszki, kubeczki, buteleczki służące do przelewania wody, przesypywania lub podlewania kwiatów.

Wymienione pomoce mają na celu nauczenie wykonywania czynności potrzebnych w życiu codziennym. Uczą dzieci wytrwałości, cierpliwości i przede wszystkim samodzielności.

Pomoce do kształcenia zmysłów:

Dzięki materiałowi sensorycznemu przedszkolak „porządkuje” sobie świat, tzn. odnajduje określony porządek rządzący światem – tworzy pary, szeregi, kontrasty. Korzystając z takich pomocy jak różowa wieża, brązowe schody, cylindry do osadzania czy czerwone belki, dziecko może układać szeregi i budować w swojej świadomości pojęcia abstrakcyjne. Pomoce takie jak tabliczki kolorowe, szorstkie i baryczne, puszki smakowe i szmerowe oraz dzwonki pozwalają na dobieranie par. Dziecko wytęża swoje zmysły, aby odkryć, które puszki pachną, smakują czy dźwięczą w ten sam sposób, a które zdecydowanie się różnią.

Pomoce sensoryczne pozwalają maluchom zaangażować wiele zmysłów naraz, uczą porównywania, rozpoznawania i rozróżniania; są zróżnicowane od najłatwiejszych do trudniejszych, od konkretnych do abstrakcyjnych – umożliwia to pogłębianie nabytych już umiejętności i przygotowuje do nauki czytania i pisania.

Materiał językowy:

Pomoce do edukacji językowej pozwalają na naukę czytania, pisania, ortografii i gramatyki już przez dzieci cztero/pięcio-letnie. W tym wieku maluchy są żywo zainteresowane językiem pisanym i mówionym. Maria Montessori skutecznie to wykorzystała, opracowując pomoce angażujące różne zmysły. Małą motorykę ćwiczymy, posługując się metalowymi ramkami. Dzieci uczą się trzymania ołówka, rysowania figur geometrycznych oraz odpowiedniego zakreskowywania ich. Charakterystycznymi pomocami są szorstkie litery, wprowadzające w świat liter. Alfabet ruchomy pozwala natomiast na swobodne przesuwanie liter i tworzenie wyrazów. Kolejnym etapem jest nauka czytania, tu niezwykle przydatne okazują się opracowane przez Montessori koszyki językowe. W edukacji językowej niezwykle istotne jest, aby wprowadzać materiał stopniowo, zaczynając od liter, wyrazów jednosylabowych, poprzez trudniejsze, na końcu dochodząc do słów z trudnościami językowymi i gramatyką.

Materiał matematyczny:

Pomoce do edukacji matematycznej wprowadzają dziecko w świat liczb i działań matematycznych. Są kontynuacją materiału sensorycznego, który przybliżał dziecku pojęcia. Wartości liczb uczy się za pomocą czerwono-niebieskich belek, natomiast symboli cyfrowych – za pomocą m. in. szorstkich cyfr i wrzecion. Charakterystycznym materiałem montessoriańskim z dziedziny edukacji matematycznej są złote perły pozwalające na zapoznanie przedszkolaków z tzw. dużymi liczbami, którymi dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym bardzo się interesują. Kolorowe łańcuchy z komody matematycznej wprowadzają do nauki mnożenia, pomagają w zrozumieniu budowy figur geometrycznych i brył, co w późniejszym czasie bywa bardzo pomocne w nauce obliczania obwodów i pól figur. Najważniejszym założeniem w edukacji matematycznej jest wprowadzanie konkretu.

Pomoce do wychowania kosmicznego:

Maria Montessori podkreślała, że życie ludzi i świata należy rozpatrywać kompleksowo, całościowo, nie powinno się rozdzielać nauczania na poszczególne przedmioty, ponieważ takie podziały w rzeczywistości nie istnieją, są wytworem człowieka. Wobec tego przyjęła koncepcję wychowania kosmicznego, które umożliwia dziecku poznawanie i zrozumienie otaczającego świata. Wśród pomocy do wychowania kosmicznego znajduje się materiał geograficzny (astronomiczny i geologiczny), biologiczny, historyczny oraz religijny. Dzieci poznają budowę Ziemi na podstawie globusów. Globusy wprowadzają w świat wiedzy geograficznej, bardzo łagodnie, za pomocą zmysłów. Podobnie jest z innymi pomocami: puzzlami, czarną wstęgą - linią czasową, zdjęciami i przedmiotami charakterystycznymi dla danych kultur, zbiorami przyrody ożywionej i nieożywionej itd. Dzięki pomocom do wychowania kosmicznego maluchy mają zrozumieć swoje miejsce w świecie, rozbudzić w sobie zamiłowanie do świata przyrody i kultury, a także szacunku wobec nich.

Rola i zadania nauczyciela

         Ważnym i niezbędnym elementem pedagogiki jest nauczyciel-wychowawca. Maria Montessori uważała, że wychowawcą jest każda osoba dorosła, która wspiera rozwój dziecka. Mądry nauczyciel powinien być cierpliwy, skromny, odpowiedzialny, posiadać umiejętność panowania nad sobą oraz zdolność wnikliwej obserwacji, a co najważniejsze powinien darzyć dziecko miłością i szacunkiem oraz wierzyć w jego możliwości.

Jednym z pierwszych wyzwań stojących przed nauczycielem montessoriańskim jest przygotowanie otoczenia, w którym będą przebywały dzieci. Ponadto nauczyciel musi zadbać o porządek w sali, pilnując aby sala i wszystkie sprzęty wyglądały czysto i schludnie.

Nauczyciel musi także nauczyć dzieci korzystania z materiału rozwojowego. Powinien starannie zaprezentować, jak wykonywać kolejne czynności, aby dziecko mogło samodzielnie wypełniać poszczególne zadania i robić to prawidłowo. Materiał prezentuje się dzieciom stopniowo, biorąc pod uwagę ich możliwości i opanowane wcześniej umiejętności.

Ważne jest, aby nauczyciel był otwarty na potrzeby dziecka. Powinien być zawsze do jego dyspozycji, gotowy do niesienia pomocy, chętny do wysłuchania lub udzielenia odpowiedzi, gdy tylko dziecko o to poprosi.

Nauczyciel powinien stwarzać przyjazną atmosferę. W momencie wprowadzenia dzieci w nowe otoczenie wychowawca powinien się uaktywnić. Kiedy jego zadanie zostanie zrealizowane, a dzieci zaaklimatyzują się w grupie, może się wycofać i przyjąć rolę obserwatora.

„Człowiek, który postępuje niezależnie, który angażuje swoje siły w wykonanie zadań, pokonuje sam siebie, doskonali się i rozwija swoje zdolności. Ludzie przyszłych pokoleń będą silnymi ludźmi, jeśli będą niezależni i wolni”.